Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi
Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi Tarih, Coğrafya, Türk Dili ve Sanat Tarihi başta olmak üzere sosyal bilimlerin bütün alanlarına hitap eden bir dergidir.
Ya’kûbî’nin Kaynakları ve Şiî Tarafgirliği Sorunu
Bu çalışmanın amacı, 9. yüzyıl Arap coğrafyacı-tarihçisi Ya’kûbî'nin büyük tarih eseri Târih'i yazarken kullandığı kaynakları gözden geçirmek ve bu eserde Şîa lehine önyargılı davrandığına dâir sıkça dile getirilen iddiaların ne ölçüde kaynak seçiminden kaynaklandığını tespit etmektir. Bu eserin yaklaşık bir asır önceki ilk baskısının ardından yapılan ilk değerlendirmelerde, eserin Şiî eğilimli olduğuna dâir farklı yoğunlukta suçlamalar yer almıştır. Bu ve benzeri suçlamalar, Arapların tarihini, Arap edebiyatı tarihini ya da Orta Doğu tarihçilerini ele alan sonraki kaynakların neredeyse tamamında tekrarlanmıştır. Ancak bu değerlendirmelerin ya da referansların hiçbiri bu suçlamayla tam olarak ne kastedildiğini açıklamamış ya da hangi bağlamda kullanıldığını tanımlamamıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi
Tanzimat Döneminde Taşrada Aile Politikaları İmar Meclisi Raporlarına Göre Rumeli’de Evlilik ve Nikah Süreçlerini Zorlaştıran Unsurlar (1845-1846)
Sultan Abdülmecid’in 18 Ocak 1845 tarihinde Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye açılış oturumunda dile getirdiği reform ihtiyacı doğrultusunda geçici olarak kurulan İmar Meclisleri, Tanzimat’ın uygulandığı bölgelerde idarî, ekonomik ve sosyal yapının detaylı incelenmesini sağlayarak Tanzimat reformlarının yerel düzeyde uygulanmasını kolaylaştırmayı amaçlamıştır. Bu meclisler, nüfus, tarım, eğitim, evlilik ve yerel güç odaklarının mali uygulamalarını denetlemiş, elde edilen verilerle reformların taşranın ihtiyaçlarına uygun biçimde şekillenmesine katkı sunmuştur. İmar Meclisleri ve yerel idareler tarafından alınan kararlarla, nikâh ve düğün masraflarındaki aşırılıkların önlenmesi, evliliklerin sürdürülebilirliği ve toplumsal adaletin sağlanması amaçlanmıştır. Farklı kazalarda sosyal sınıflandırmalar ve parasal sınırlar getirilerek, ekonomik kapasiteye uygun harcama standartları oluşturulmuş; özellikle mihr, çeyiz ve yedilik gibi kalemlerde ölçülülük esas alınmıştır. Yerel yönetimlerin ve kadı mahkemelerinin aktif katılımıyla hukuki bağlayıcılık sağlanmış, böylece reformların uygulanabilirliği ve toplumsal meşruiyeti güçlendirilmiştir. Kazalar arasındaki sosyo-ekonomik farklılıklar reformların esnekliğini ve yerel ihtiyaçlara uyarlanabilirliğini ortaya koyarken, sağlanan mali tasarruflar reformların etkisini göstermektedir. Genel olarak, bu düzenlemelerle Tanzimat reformları sadece hukuki ve idari değil aynı zamanda demografik ve sosyal boyutlara da müdahil olmuştur. Bu uygulamalar ile ekonomik yükleri hafifletilerek evlenme süreçleri kolaylaştırılmış, taşrada nüfusun istikrarlı bir şekilde artmasına ve toplumsal dengeyi korumaya katkı sağlanmıştır.
Yakınçağ, Osmanlı, Tanzimat, İmar Meclisleri, Evlilik, Nikah.
Selçuklulardan Memlükler’e Geçiş Sürecinde Anadolu Kökenli Bir Askerî-Elit Aile: Hatîroğulları
Hatîroğulları ailesi, XIII. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu’daki siyasal çözülme ve artan İlhanlı baskısı sonucunda ortaya çıkan toplumsal ve askerî hareketliliğin dikkate değer örneklerinden biridir. Şerafeddin b. el-Hatîr’in ortadan kaldırılmasıyla hızlanan siyasî tasfiye süreci, ailenin bazı mensuplarını Suriye ve Mısır’daki Memlük Sultanlığına yöneltmiş; bu durum Anadolu merkezli bir emîr ailesinin bölgesel güç dengeleri içinde yeniden konumlanmasına zemin hazırlamıştır. Memlük hizmetine giren aile üyeleri, Anadolu’da edindikleri askerî ve idarî tecrübeyi farklı görev alanlarında değerlendirme imkânı bulmuş ve özellikle sınır bölgelerindeki görevleriyle yeni siyasî düzene uyum sağlamışlardır. Bu süreç, doğrudan bir idarî gelenek aktarımından ziyade, Anadolu kökenli kadroların Memlük yapısı içine esnek bir biçimde entegre edilmesi şeklinde gerçekleşmiştir. Aile bireylerinin biyografileri, dönemin çok katmanlı sadakat ilişkileri ve değişken ittifak yapıları içinde bu uyum mekanizmalarının pratik işleyişine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Bununla birlikte, Hatîroğulları ailesinin Elbistan Savaşı sonrasındaki konumu, Memlük Devleti içindeki faaliyetleri ve bu faaliyetlerin Doğu Akdeniz’in siyasî dengelerine yansıması hakkında kapsamlı bir araştırma henüz mevcut değildir. Bu çalışma, ailenin Anadolu’daki siyasî kimliğinden Memlük hâkimiyeti altındaki yeniden konumlanışına uzanan tarihsel süreci çok boyutlu bir yaklaşımla inceleyerek XIII. ve XIV. yüzyıllarda bölgesel güç ilişkilerindeki yerini bilimsel bir çerçevede ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Osmanlı Hapishanelerinde Çiçek ve Frengi Hastalıklarına Karşı Alınan Önlemler
Osmanlı Devleti XIX. yüzyıl sonlarında modern hapishaneler inşa etmeye başlamıştır. Eski kale hapishaneleri yerine Avrupa örnek alınarak modern planlı hapishaneler inşa edilmesine rağmen hapishanelerdeki sağlık koşullarının istenilen seviyeye ulaşmadığı arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır. Yeni modern hapishaneler de kısa sürede mahkûmlarla dolduğundan yaşanan izdiham nedeniyle hapishanelerde kolera, frengi ve çiçek gibi salgın hastalıklar görülmüştür. Osmanlı Devleti bir yandan hapishaneleri modernleştirirken bir yandan da hapishanelerin sağlık koşullarını iyileştirmeye çalışmış, bu bağlamda hapishane hastaneleri kurulurken kadınlar için ayrı hapishaneler de inşa edilmiştir. Hapishane hastaneleri mahkûmların tedavisi için önemli bir yere sahip olmuş, hastane olmayan yerlerde belediye ve gureba hastanelerinde de mahkûmlar tedavi edilmiştir. Çiçek hastalığından tarihsel süreçte binlerce insan öldüğü gibi birçok medeniyet de bu hastalıktan dolayı ortadan kalkmıştır. Osmanlılar Lale Devri’nden itibaren çiçek aşısı uygulamışlar, hatta İngiltere’ye de çiçek aşısının Osmanlı üzerinden geçtiği bilinmektedir. Osmanlı hapishanelerinde XIX. yüzyıl sonlarında görülen salgın hastalıklardan biri de çiçektir. Bazı dönemlerde halk arasında da yayılan çiçek salgınlarından hapishanelerdeki mahkûmlar da etkilenmiştir. Mahkûmlar arasında çiçek ortaya çıkınca hapishaneler kordon altına alınmış, hapishanelere doktorlar görevlendirilmiş, mahkûmlar çiçek hastalığına karşı aşılanmıştır. Ayrıca hapishanelerde bu süreçte artan masraflar için devlet ödenek tahsis etmiştir. Cinsel ilişki ve kan yoluyla bulaşan frengi, insanlık tarihinde özellikle coğrafi keşiflerden sonra Avrupa’da yaygınlaşmış, Osmanlı coğrafyasına Rusya ile yaşanan savaşlardan sonra sirayet etmiştir. Osmanlı Devleti frengi hastaları için özel frengi hastaneleri açarken, frenginin yayılmasını önlemek için gerekli sıhhi tedbirleri de almıştır. Bu bağlamda hapishanelerde de frengili hastalar tecrit edilmiş, frengiye karşı aşılama yapılmıştır. Özellikle fuhuş yapan kadınlar devlet tarafından yakından takip edilmiş, kadın mahkumlar yoluyla veya hapishanede görevli bulunan kişilerin bu hastalığı yaymaması için gerekli kordon, tecrit, düzenli sağlık kontrolü gibi tedbirler alınmıştır. Bu çalışmada Osmanlı’nın son dönemlerinde hapishanelerde ortaya çıkan çiçek ve frengi hastalıklarına karşı alınan tedbirler arşiv belgeleri çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Mers-el-Kébir Baskını’nın Coğrafi ve Jeopolitik Analizi
Bu çalışma, 3 Temmuz 1940 tarihinde gerçekleşen Mers-el-Kébir Baskını’nı coğrafi, jeopolitik ve tarihsel perspektiflerden analiz etmektedir. Araştırma, Akdeniz’in mekânsal kısıtları ve coğrafi zorunluluklarının stratejik karar alma süreçlerindeki rolünü analiz etmektedir. Mahan’ın Deniz Gücü Teorisi, Mackinder’in Kara Hâkimiyet Teorisi ve Spykman’ın Kenar Kuşak (Rimland) Teorisi çerçevesinde, baskının yalnızca askeri bir olay değil, coğrafyanın stratejik kararları biçimlendirdiği bir tarihsel dönüm noktası olduğu ileri sürülmektedir. Çalışma, tarihsel coğrafya analizi, nitel içerik analizi ve vaka incelemesi yöntemlerini bütünleştirerek, Mers-el-Kébir’in hem doğal hem de stratejik yapısının savaşın seyrine etkilerini değerlendirmektedir. Sonuç olarak, Mers-el-Kébir Baskını, insan iradesi ile coğrafi zorunlulukların kesiştiği bir olay olarak ele alınmakta; coğrafyanın uluslararası ilişkilerdeki belirleyici gücünü görünür kılmaktadır.
: Mers-el-Kébir Baskını, Coğrafi Determinizm, Jeopolitik, Akdeniz, Deniz Gücü, Tarihsel Coğrafya
Telif Hakkı (c) 2025 Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bili
Between Family And Duty: Shakespeare’s Henry IV, Part 1, As A Reflection Of The Medieval English Dynasty Disputes
English history has long been shaped by its royal dynasties and families whose lives have always been a topic of interest for historians, literary critics, and more. Their lives today are the main point of interest in magazines, but history records their decision, family relationships, and disputes as important as the politics of that nation and country. Shakespeare was a favourite writer of Queen Elizabeth I, and his history plays were also popular in his time. He depicted the struggles of the houses of the dynasties: Tudors, Plantagenets, and Stuarts. His play Henry IV, Part 1, stages the problems, conflicts, and tensions between royal families, houses, and political responsibility within the framework of medieval English sovereignty. The tense, dramatic narrative that unfolds in King Henry IV’s relationship with his son, Prince Hal, and the challenge to royal authority posed by the Percy Rebellion, interrogates questions of legitimacy and rule, the burdens monarchs carry, as well as the personal costs to their pursuit of empire. It argues that by situating King Henry VI within the historical context of the War of the Roses and the ensuing turmoil following King Henry VI’s deposition, Shakespeare imbues family squabbles with broader aspects of succession, legitimacy, and the struggle to maintain power. The article suggests that the play is not only a study of individual character but also a literary criticism of dynastic rivalry that agitated Tudor England.
İttihatçı-İtilafçı Kutuplaşmasına Karşı Bir Uzlaşı Denemesi: “Miralay Sadık Bey Ve Yeni Çıkan Fırka Münasebetleriyle Şanlı Türkler, Kahraman Osmanlılar” Eseri Üzerine Bir Değerlendirme
II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında yaşanan siyasi gelişmeler, Osmanlı toplumunun tüm katmanlarını etkileyen köklü dönüşümlere yol açmıştır. Kanun-i Esasi’nin tekrardan yürürlüğe girmesi, Meclis-i Mebusan’ın yeniden açılması ve basına uygulanan sansürün kaldırılması, anayasal düzene geçişin önemli göstergeleri olmuştur. Ancak bu dönüşüm sürecinde en dikkat çekici gelişme, Osmanlı tarihinde ilk defa çok partili siyasi hayatın başlamasıdır. Bu yeni siyasi ortamda iktidarda bulunan İttihat ve Terakki Cemiyeti ile ona karşı konumlanan farklı eğilimdeki muhalif grupların bir araya gelerek oluşturduğu Hürriyet ve İtilaf Fırkası arasında belirgin bir kutuplaşma ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada incelenen ve 1913 yılında İstanbul’da Yeni Osmanlı Matbaası’nda yayımlanan eser, bugün İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda yer almaktadır. Safaeddin Kâmil Bey tarafından kaleme alınan bu eser, söz konusu kutuplaşmanın doğurabileceği tehlikelere dikkat çekerek, ortak tarihî değerler ve Meşrutiyet kahramanlarından biri olan Miralay Sadık Bey şahsında bir uzlaşı zemini oluşturma arayışını yansıtmaktadır. Bu çalışmada eserin Latin harflerine aktarımı yapılmış, içeriği analiz edilerek tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmiştir. İncelenen eser, daha önce Latin harflerine aktarılmamış nadir bir kaynak niteliğindedir. Bu yönüyle ilk kez sistematik bir şekilde günümüz araştırmacılarının erişimine sunulmaktadır. Dolayısıyla bu çalışmanın, yalnızca içerik analiziyle değil, aynı zamanda söz konusu eserin literatüre kazandırılması yönüyle de alana özgün bir katkı sağlaması hedeflenmektedir.
Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Devleti’nde Yabancı Çocuklar (İtalyan Çocuklar Örneği)
Osmanlı Devleti farklı din, mezhep ve ulustan toplulukları bünyesinde barındırmıştır. Bununla birlikte ecnebi olarak ifade edilen yabancı devlet vatandaşları da Osmanlı ülkesinde çeşitli nedenlerle bulunmuştur. Özellikle 19. yüzyıl ve sonrasında yabancı ülke vatandaşlarının Osmanlı topraklarına gelişinde siyasi, diplomatik, askerî, ticari hatta kültürel sebep ve vesileler yoğunlaşmıştır. İtalyanlar zaman zaman Osmanlı Devleti ile ilişkileri gerginleşse de ticari, diplomatik, dini ve siyasi maksatlarla Osmanlı Devleti’nde bulunmuşlardır. Ayrıca kimi zaman Osmanlı tebaası olan gayrimüslimlerden bazı kimselerin ve ailelerinin İtalya vatandaşlığına geçtikleri fakat Osmanlı topraklarında yaşadıkları görülür. Bu çalışmanın konusunu Osmanlı topraklarında yaşayan İtalyan vatandaşlarının çocukları teşkil etmektedir. Çalışmada İtalyan asıllı veya tabiiyetli çocukların gerek münferiden gerekse aileleriyle birlikte Osmanlı topraklarında yaşadıkları dönemlerde yaşadıkları hayattan arşiv belgelerine yansımış olan hususlar incelenecektir. Çocukların tabiiyet yani vatandaşlık meseleleri, Osmanlı ülkesinde yer değiştirmeleri ve sebepleri, geçim, iaşeleriyle çocuklara yönelik yardımlar ele alınacaktır. Yine mühim bir mesele olan çocukların eğitimleri meselesi Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu şartlar çerçevesinde değerlendirilmiştir.
SAFRANBOLU’NUN XIX. YÜZYIL SONLARINDA İDARİ ve BÜROKRATİK YAPISI
Safranbolu idari yönden XIX. yüzyıl sonlarında Kastamonu Vilayeti’nin bir kazasıydı. Osmanlı idaresinin ilk döneminde Taraklıborlu olarak geçen Safranbolu adı XIX. yüzyıl sonlarında Zağferanborlu/ Zaferanborlu şeklinde kullanılmıştır. Safranbolu’nun kaza idari yapısı Osmanlı Devleti’nin genel uygulamaları çerçevesinde 1864 ve 1871 Vilayet Nizamnameleri çerçevesinde yeniden teşkilatlandırılmıştır. Kaymakam yanında Kaza İdare Meclisi kurulmuş, bu mecliste kaymakam, naib, müftü ve mal müdürü gibi atanmış bürokratlar yanında seçilmiş üyeler de görev almıştır. Safranbolu’da gayr-i Müslimler de yaşadığından kazanın idare meclisinde Safranbolulu gayr-i Müslimler de görev almıştır. Kaza idare meclisi dışında birçok yeni memuriyet ve meclis de Safranbolu’da ihdas edilmiştir. Safranbolu Kazası bu dönemde Aktaş, Eflani ve Ulus nahiyelerine ayrılmış, bu nahiyelerde de müdür, naip, müftü ve kâtip gibi görevliler istihdam edilmiştir. Bu çalışmada Safranbolu’nun XIX. yüzyıl sonlarında idari yapılanması, kaza ve nahiye idareleri, bu kurumlarda ortaya çıkan memuriyetler, Safranbolu’nun bürokratik yapılanması değerlendirilmiştir.
ﻲﺴﯾﺮﺸﻧﻮﻠﻟ رﺎﯿﻌﻤﻟا بﺎﺘﻛ لﻼﺧ ﻦﻣ ﺔﯿﺴﻟﺪﻧﻷا ةﺎﯿﺤﻟا ﺞﯿﺴﻧ يﺮﺠﮭﻟا ﻊﺳﺎﺘﻟا ﻰﺘﺣ ﺚﻟﺎﺜﻟا نﺮﻘﻟا ﻦﻣ
Most historical research is based mainly on historical sources of information and books of tabaqat, genealogies and siyar, and usually these sources deal with and give great importance to the strata of rulers, leaders and politicians. However, the books of nawāzil fiqh are considered a rich source of historical information, not only because they deal with the daily life of the community, but also because they contain historical information that reveals important depths and mysteries not found in most traditional historical sources. Indeed, the fiqh of nawāzil is in fact the fiqh of fact, and thus a valuable source of historical information.
SOCIAL REFLECTIONS OF CYBER TERRORISM AND ITS EFFECTS ON THE FAMILY: KIRKUK/IRAQ EXAMPLE
This research examines the results of a survey study conducted to analyze the social repercussions of crimes committed through information technologies and to reveal how these crimes affect family relationships. In the research, a comprehensive scientific method combining theoretical foundations and field analysis was used and the data obtained from Kirkuk province was analyzed by applying a survey technique through a scale prepared by the researchers. The results reveal that the family is directly faced with an advanced digital threat and that society needs to provide a multi-level response to this threat, such as awareness, legal protection and education. The research analyzes a modern phenomenon where technology and social security intersect and provides an in-depth sociological approach by analyzing the data obtained through field research using the survey technique. The research also draws attention to the importance of strengthening families in terms of education in order to cope with cyber terrorism danger and draws attention to the importance of national preventive policies based on partnership between state and society to protect the society against the gradual collapse of the social structure through cyber terrorism.
THE ARTIST UNDONE: EXISTENTIAL TRAUMA, DIVINE AGENCY, AND SUICIDAL COMPULSION IN KISAKUREK’S CREATING A MAN
Necip Fazıl Kısakürek’s intense drama Creating A Man meticulously charts the harrowing psychological disintegration of its protagonist, Hüsrev, an esteemed playwright whose artistic creation tragically and violently irrupts into empirical reality, thereby instigating a profound and uniquely configured existential trauma. This study argues that Hüsrev’s pronounced suicidal ideation and his calamitous descent into a state socially identified as madness are not merely the esoteric manifestations of artistic temperament or creative exhaustion. Instead, they are posited as direct, devastating consequences of a catastrophic collapse of the ontological boundaries between his artistic creation and empirical reality, specifically when his art violently and fatally irrupts into the lived world. Employing a trauma-informed critical methodology, this analysis engages with foundational theorists such as Cathy Caruth (1996), concerning the literal and insistent return of the traumatic event, and Judith Lewis Herman (1992), regarding trauma’s symptomatic triad. Crucially, it also foregrounds the imperative articulated by Stef Craps (2013) for acknowledging the cultural specificity of trauma. The analysis anatomizes how the accidental killing of Hüsrev’s cousin, Selma—a chillingly precise reenactment of a pivotal scene from his own play, Death Anxiety—functions as the critical traumatic stressor. Hüsrev's subsequent torment revolves around unbearable guilt and the crushing weight of artistic-moral responsibility, compelling him into an agonizing interrogation of his agency vis-à-vis divine will, a conflict resonant within an Islamic theological framework. The symbolic significance of the fig tree, his father’s suicide, the shattered window, and his mimetic fusion with his fictional character are explored as manifestations of his trauma. Hüsrev's 'madness' is reinterpreted not as a clinical category but as a desperate response to an unassimilable existential crisis, his suicidal thoughts a compulsive drive towards pattern completion. By illuminating the theological dimensions of Hüsrev’s suffering, this study underscores Kısakürek's distinctive contribution to the literary portrayal of trauma, offering a culturally nuanced exploration of a mind undone by its creative power
Bu makalede geç dönem coğrafyacılardan biri olan Kazvinî’nin oğrafyacılığı üzerinde durulacaktır. Kazvinî, Acâibü’l-Mahlûkât ve Garâibü’l-Mevcûdât ile Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l İbâd adlı eserleriyle tanınan coğrafyacıdır. Âsâr’da kendisinde önceki hemen hemen bütün coğrafyacılara yer vermiş ve eserini Yedi iklim teorisi üzerine hazırlamıştır. Her iklim bölgesindeki şehirlere, köylere ve yerleşim birimlerine önem vermesi hasebiyle tarihî, coğrafî ve folklorik açıdan başka eserlerde bulunmayan bilgilere ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Âsâru’l-Bilâd esas alınarak Kazvinî’nin coğrafyacılığı üzerinde durulacak ve sık kullandığı 20 kaynaktan aktardığı bilgiler değerlendirilecektir. Ayrıca Âsâr’ın Tabakât türünde bir eser olarak bir değerlendirmesi yapılarak Kazvinî’nin coğrafyacılığı ortaya konulacaktır.
KIRIM MUHACİRLERİNİN TEKFURDAĞI SANCAĞINA İSKÂNI (1860 - 1861)
Osmanlı Devleti XVII. yüzyıldan itibaren siyasi, askeri ve ekonomik olarak buhranlı bir sürecin içine girmiş ve savaş meydanlarında ağır yenilgiler alarak büyük toprak kayıpları yaşamıştır. Bu esnada Osmanlı topraklarının kuzeyinde büyük bir güç olarak ortaya çıkan Rus Çarlığı takip ettiği emperyalist politikalar gereği gözünü Kırım topraklarına dikmiştir. Sıcak denizlere ulaşmada Kırım’ı önemli bir engel olarak gören Ruslar bu bölgeyi ele geçirmeye yönelik aktif bir siyaset izlemiştir. Osmanlı Devleti Rusya’nın izlediği yayılmacı politikalar karşısında XVII. ve XVIII. yüzyıl boyunca çeşitli defalar bu devletle savaşmış ancak ağır yenilgilere uğramıştır. Rusya, 1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonucunda imzalan Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Kırım’ın bağımsız bir hanlık olduğunu Osmanlı Devleti’ne kabul ettirmiş ardından 1783 yılında Kırım topraklarını ilhak etmiştir. Rusya, Kırım topraklarını ilhak ettikten sonra sistemli bir asimilasyon politikası izleyerek Kırım halkını göçe zorlamıştır. Kırım’dan göç hareketleri 1772 yılından itibaren başlamış ve 1792’den sonra yoğunlaşmaya başlamıştır. Göçlerin kitlesel boyutlara ulaşması ise 1853-1856 Kırım Savaşı’ndan sonra gerçeklemiştir. Osmanlı Devleti bir zamanlar himayesi altında bulunan ve düşman Rusya’nın eline düşen Müslüman Kırım halkına kapılarını açarak onları Anadolu ve Rumeli’de bulunan çeşitli vilayet ve sancaklar dâhilinde iskân etmiştir. Kırım muhacirlerinin Anadolu’da iskân edildiği önemli yerlerden biri Tekfurdağı sancağıdır. Bu çalışmada Kırım muhacirlerin Tekfurdağı sancağına iskân süreci Osmanlı Arşivi’nden tespit edilen belgeler ışığında ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir.
SİCİLL-İ AHVÂL DEFTERLERİNE GÖRE RAHOVA DOĞUMLU DEVLET ADAMLARI
Günümüzde Bulgaristan sınırları içinde bulunan Rahova, XIV. yüzyılda Osmanlı hakimiyetine girmiş, buraya Anadolu’dan Türk aşiretleri getirilerek yerleştirilmiştir. XIX. yüzyıla kadar barış ve huzur içinde bulunan Rahova civarı da diğer Balkan şehirleri gibi milliyetçilik hareketlerinden etkilenmiştir. Yüzyılın sonunda bu bölgeler Osmanlı’dan ayrılmıştır.XIX. yüzyılda diğer Osmanlı şehirlerinde olduğu gibi Rahova’da doğan kişiler de devlet hizmetlerinde görev almışlardır. Osmanlı Arşivi’nde Sicill-i Ahvâl defterlerinde birçok memurun memuriyet kayıtları bulunmaktadır. Rahova’da doğan kişiler Rumeli ve Anadolu’daki çeşitli vilayetlerde memurluk yapmışlardır. Dahiliye Nezareti tarafından memurların sicilleri tutulmuş, bu sicillerde memurlarla ilgili önemli bilgilere ulaşılabilmektedir. Bu çalışmada Rahova doğumlu devlet memurlarının kısa hayat hikâyeleri, memurluk yaptıkları yerler ve aldıkları maaşlar, görev aldıkları devlet kurumları hakkında Osmanlı Arşivi’ndeki sicill-i ahvâl defterlerine göre bilgi verilecektir.
Telif Hakkı (c) 2024 Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi
DEMOKRAT PARTİ’NİN İKTİDARI ÖNCESİ KOMÜNİZME BAKIŞI VE UYGULADIĞI SİYASET
İkinci Dünya Savaşı boyunca Türkiye’nin izlediği tarafsız kalma siyaseti, savaş sonunda galip ülkeler tarafından eleştirilmiştir. Sonrasında Türkiye, Sovyet genişleme siyaseti üzerinden maruz kaldığı tehditlerle birlikte dış politikada yalnız bırakılma endişesini taşımıştır. Bu durumdan çıkmak ve demokratik Batı dünyasının yanında yer almak adına artık çok partili hayata geçişi ve demokratik yönetimi oluşturacak siyasetler üretilmeye çalışılmıştır. Bu demokratik kazanımlar ortamında komünizm de güç kazanarak, faaliyetlerini artırmış ve muhalefetini daha görünür hale getirmeye başlamıştır. Bu arada mevcut iktidar partisi içinden yeni muhalefet partisi olan Demokrat Parti de kurulmuştur. Hızla siyaset sahnesinde kendine alan açarak kitlelerin desteğini almak isteyen Demokrat Parti, ilk dönemlerinde solcu siyaset yapıcılar ile bir araya gelmişse de, bu yakınlaşma çok sürmemiştir. Yerleşik devlet düşüncesinde yer alan komünizme karşı duruş ve komünizmle mücadele kavramları Demokrat Parti’nin siyaset yapma biçimlerine de yansımaya başlamıştır. Çalışmamızda Demokrat Parti’nin muhalefeti boyunca ortaya koyduğu bu siyasetin etkileri ve kendi iktidarı döneminde ortaya koyduğu komünizmle mücadeleye giden sürecin oluşma biçimi incelenmeye çalışılacaktır.
II. EKBER ŞAH DÖNEMİ (1806-1837) FİLDİŞİ ÜZERİNE RESİM ÇALIŞMALARI
Hindistan’da fildişi malzemenin kullanımı uzun bir geçmişe dayansa da fildişi üzerine resim çalışmaları ancak 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Babürlülerle görülmektedir. Kumaş, parşömen ve kâğıt üzerine resim yapan saray sanatçıları 19. yüzyılda fildişini de ana malzeme olarak kullanmaya başlamıştır. Fildişi üzerine resim çalışmaları devrin siyasi ve ekonomik atmosferini yansıtan görsel belge niteliğinde eserlerdir. 19. yüzyıl Babürlü Hindistan’ı İngilizlerin yönetimde söz sahibi olduğu ve Sanayi Devrimi’nin etkilerinin fildişi endüstrisinde kapsamlı değişiklikleri beraberinde getirdiği bir dönemdir. Bu çalışma, II. Ekber Şah dönemi (1806-1837) fildişi üzerine resim çalışmalarındaki konu türlerini ikonografik açıdan ele alırken aynı zamanda İngiliz yerleşimcilerin resimler üzerindeki etkisine odaklanmaktadır
GERİ DÖNÜŞÜM KÂĞIT YAPIMI-HAT SANATI UYGULAMASI
Çevre bilincinin oluşması kaygısı ile ortaya pek çok yeniden üretim sanat türü çıkmıştır. Kâğıt geri dönüşümü, atık kâğıtların işlenerek yeni kâğıt ürünleri haline getirilmesidir. Bu süreç, çevre dostu bir üretim yöntemi sunarken, doğal kaynakların korunmasına ve atık miktarının azaltılmasına katkıda bulunur. Geri dönüştürülmüş kâğıtlar, dokusal farklılıkları ve doğal tonlarıyla hat sanatı gibi kâğıdın fon oluşturduğu sanat dalları için ideal bir zemin sağlamaktadır. Hat sanatı, İslam sanatları arasında önemli bir yere sahip olup, estetik güzellik ve ruhani anlam taşıyan bir yazı sanatı olarak bilinir. Günümüz teknoloji çağının imkânları kullanılarak hat sanatının tanınırlığını arttırmak ve geniş çevreler tarafından uygulanabilirliğini sağlamak amacıyla farklı teknikler kullanılmaktadır. Ulaşılabilir malzeme ve hata payını azaltmak için şablon kullanımı bunlardan en kolaylarındandır. Bu teknikte hat tablolarının lazer kesimle kalın kartonlardan şablonları oluşturulur. Geri dönüştürülmüş kâğıt üzerine oluşturulan şablonlar yardımıyla hat sanatı kopya edilir. Burada amaç hem çevresel bir farkındalık yaratılmak hem de geleneksel sanatın sürdürülebilirlikle nasıl harmanlanabileceği gösterilmektedir. Bu uygulamayla estetik ve çevre dostu sanatsal üretim süreci yürütülmekte ve sanat ile ekolojik duyarlılık arasında güçlü bir bağ kurulmaktadır. Çalışma kapsamında geri dönüşüm kâğıt yapımı ve hat sanatı uygulamaları ile ilgili literatür taramaları yapılmış, geri dönüştürülmüş kâğıtların yapım süreci, bu süreçte kullanılan teknikler anlatılmıştır. Geri dönüşüm sonucunda ortaya çıkan kâğıdın şablonlar yardımıyla yapılan hat sanatı için uygunluğu detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Bu tür uygulamalar hem çevreye duyarlı üretim süreciyle elde edildikleri hem de estetik değer taşıdıkları için kendine özgü bir anlam taşımaktadır.
İBNÜ’L-VERDÎ, ESERİ VE İSLÂM MEDENİYETİNE KATKILARI
14. ve 15. yüzyıl Şam bölgesinin önemli coğrafyacılarından biri olan İbnü’l-Verdî, Harîdetü’l-ʿAcâʾib ve Ferîdetü’l-Garâʾib adlı eseriyle tanınmaktadır. Bu eser, kozmografik bir anlayışla kaleme alınmıştır. İbnü’l-Verdî, Belh ekolü geleneğini takip etmiş ve eserini bu geleneğe bağlı olarak oluşturmuştur. İbnü’l-Verdî’nin bu eseri, geniş kapsamı ve içerdiği çeşitli ilim dallarıyla, dönemin en önemli ansiklopedik eserlerinden biri olarak kabul edilir. Eserin yapısı ve içeriği, o dönemdeki bilgi birikiminin zenginliğini yansıtır ve okuyucuya çok yönlü bir bakış açısı sunar. İbnü’l-Verdî’nin Harîdetü’l-ʿAcâʾib eserinin çeşitli bilim dallarına katkıları üzerine yapılan bu çalışma, hem tarihsel hem de akademik açıdan değerlidir. Bu çalışmayı daha değerli kılmak için öncelikle İbnü’l-Verdî’nin yaşamı, dönemi ve eserinin yazılış amacı hakkında genel bir bilgi verilerek, eserin İslâm medeniyetine katkıları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu durum, eserinin değerini artıracak ve ilgili alanlarda yapılacak çalışmalara da katkıda bulunacaktır.
Harîdetü’l-ʿAcâʾib ve Ferîdetü’l-Garâʾib
TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE ÇİRMEN KAZASI’NIN SOSYO-EKONOMİK YAPISI (1844-1845)
Osmanlı Devleti, XIX. yüzyılla birlikte birçok alanda yenilik sürecine girmiştir. Tanzimat Fermanı’nın ilan edilmesi ile idari, hukuki, mali ve sosyal birçok alanda yenilikler yapılmıştır. Vergi konusu, mali alanda yapılan yeniliklerin başında gelmektedir. Temettuat Defterleri, bu yeniliklerin içerisinde yer almaktadır. Osmanlı Devleti’nin, sosyo-ekonomik yapısının aydınlatılmasında temettuat defterlerinin yeri ve önemi büyüktür. Bu defterlere, hane reislerinin isim ve unvanları, sahip oldukları ekilen ve nadasa bırakılmış araziler, bahçeler, bağlar, hayvanlar ile tüccar ve esnafın bir senede tahmini geliri kaydedilmiştir. Bu çalışmada Edirne Viyaleti’ne bağlı Çirmen Kazası’nın; Umurbey, Alibey, Sarıcapışa, Toprak, Haylan, Göçebe Yörük hanından Hacı Salih ve Kavak mahallelerine ait temettuat defterlerinin değerlendirilmesi yapılmıştır. Bu mahallelerin dördü Müslüman üçü ise Gayrimüslimlerden oluşmaktadır. Defterlerde kaydedilen bilgiler ölçeğinde, Çirmen Kazası’na ait nüfus, zirai yapı, alınan vergiler, yetiştirilen tarım ürünleri, hayvanlar ve hane sahiplerinin mesleklerinin değerlendirilmesi yapılmıştır. Bu değerlendirmeler neticesinde, bölge halkının sosyo-ekonomik faaliyetlerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır.
YÛSUF VE ZÜLEYHÂ HİKÂYESİNİN METİNSİZ TEMSİLLERİ ÜZERİNE BİR DENEME: KAÇAR DÖNEMİ (1779-1925) ÖRNEKLERİ
Yûsuf ile Züleyhâ Hikâyesi gerek Batı ve gerekse Doğu edebiyatında oldukça popüler olmuş bir yazın ürünüdür. Hikâye metnini temel olarak kutsal kitaplardan almaktadır. Hikâyenin İran sahasındaki popüler metni ise Kur’an-ı Kerim’deki Yûsuf sûresinin bir yansıması olan Molla Câmî’nin (d.1414-ö.1492) “Heft Evreng” adlı eserindeki Yûsuf ile Züleyhâ mesnevisidir. Câmî’nin yanı sıra birçok şair tarafından da kaleme alınan bu hikâyenin resimli nüshaları İran coğrafyasındaki hüküm süren hanedan saraylarında ve Osmanlı sarayında üretilmiştir. Bu çalışma ile resimli el yazmalarından bağımsız olarak metinsiz Yûsuf ile Züleyhâ hikâyesinin öykücü resimleri çini, lake, tuval üzerine yağlı boya ve halk resimlerinde özellikle 19. yüzyılda Kaçar döneminde yaygın bir şekilde üretimine odaklanmış ve bu üretimin hangi farklı ikonografiler üzerine yapıldığı konusunu ele almıştır.
KONYA’NIN CİHANBEYLİ İLÇESİNİN İDARİ YAPILANMA SÜRECİ
Osmanlı döneminde Akşehir’den Tuz Gölü’ne kadar geniş sahada Esbkeşanlar/ Atçekenler, Bozulus Türkmenleri, Rişvan, Halikanlı, Ömeranlı ve Ağabeyli gibi birçok göçebe aşiret yaşamaktaydı. Günümüzde Konya ilinin bir ilçesi olan Cihanbeyli’nin sosyal yapısının temelleri bu göçebe aşiretlere dayanmaktadır. Tuz Gölü civarında Esbkeşan Kazası sınırları içinde yer alan Cihanbeyli’de idari yapılanma XIX. yüzyıl sonlarında başlamıştır. XX. yüzyılda Cumhuriyet’le birlikte ilçenin idari yapılanması şekillenmiştir. Bu süreçte Kulu ve Altınekin gibi Cihanbeyli’den ayrılan yerleşim birimleri ilçe haline geldiği gibi birçok köyün idari yapısında da değişiklikler yaşanmıştır. Günümüz Cihanbeyli ilçesinin idari yapılanması bu değişikliklerle ortaya çıkmıştır. 2012’den sonra ülke genelindeki düzenlemelerle ilçeye bağlı köyler mahalle haline dönüştürülmüş, yurt dışına ve ülke içinde büyükşehirlere göçle nüfusu azalan belediyeler de bu süreçte kapanmıştır. Bu çalışmada Konya’nın Cihanbeyli ilçesinin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e idari dönüşümü ve günümüz idari yapılanmasının temelleri arşiv belgeleri çerçevesinde değerlendirilmiştir.
YA’KÛBÎ’NİN TARİH’İNDE İSLÂM ÖNCESİ HÜKÜMDARLAR BAHSİ
Ya’kûbî’nin “Tarih” adlı eserinden bazı pasajları daha önce yayınlamıştık . İslâm Tarihi alanında çalışma yapan arkadaşlarımızın ihtiyacına binaen, bu çalışmamızda İslâm öncesi dönem hükümdarlarına dair bölüme yer vereceğiz. Ya’kûbî’nin eseri genel İslâm tarihi türünde bir eserdir. Olayları yaratılıştan itibaren anlatır ve konuları olayları izah etmeye çalışır ve konuları Abbasî Halifesi Mu’temid-Alellah’a kadar getirir. Hz. Peygamber dönemine kadar peygamberler tarihi şablonuyla Dünya tarihini anlatır. Süryânî hükümdarlar, Musul, Nineva, Bâbil ve Hind hükümdarları, Yunanlılar, Yunan ve Rum hükümdarları, Fars hükümdarları ve Çin hükümdarları bunlardandır. Bu açıdan bakıldığında Ya’kûbî’nin eseri İslâm öncesi dünyayı tanımak ve anlamak isteyenler için önemli bir kaynaktır. Eser bir yönüyle dünya tarihi niteliği taşırken, diğer yönüyle İslâm tarihinin geniş bir periyodu hakkında bilgi vermektedir.
SAFRANBOLU ŞER’İYE MAHKEMESİNİN ÖLÜM KEŞFİ ÖRNEKLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Osmanlı taşra, idari ve hukuki sistemi içinde büyük rol oynayan kadıların, idari, adli ve beledi olmak üzere birçok görevleri bulunmaktaydı. Osmanlı’da kadı mahkemeleri davaların adil bir şekilde sonuçlanması için başta arazi ve emlâk davalarında olmak üzere keşifler yapmaktaydı. Aynı zamanda her kadı kendi sorumluluk bölgesinde çeşitli nedenlerden meydana gelen ölüm hadiselerini de araştırırdı. Özellikle vurulma, adam öldürme, çeşitli kazalardan dolayı ve doğal sebeplerden meydana gelen ölümler tetkik edilirdi. Kadılar veya naipleri, yanında kolluk kuvveti olduğu halde bilirkişi, ölen kişinin akrabaları varsa görgü tanıkları ve şahitler ile olayın meydana geldiği yerleşim yerinin imam ve muhtarları da keşiflerde hazır bulurdu. Ölüm keşfi yapılan maktul bir kadın ise o yerleşim biriminde bilgili kadınların da keşfe katıldıkları görülmektedir. XIX. yüzyılda yerleşim yerinde bulunan tabipler de keşiflerde bulunmaya başlamışlardır. Bu araştırmada; Safranbolu’da yapılan ölüm keşifleri, keşfe katılan kişiler, keşiflerin nasıl yapıldığı, keşiflerde hazır bulunan görevliler ve bilirkişi heyetleri Safranbolu Şer‘iye Sicilleri’nden farklı ölüm keşfi örnekleri esas olmak üzere değerlendirilmiştir.
OSMANLI DEVLETİ’NDE SURRE GELENEĞİ VE 1326/1908-1909 TARİHLİ SURRE DEFTERİ
Müslümanlar için Kâbe’nin bulunduğu Mekke, Hz. Muhammed’in kabrinin bulunduğu Medine ve ilk kıble ve Hz. Peygamber’in Mirac’a yükseldiği yer olan Kudüs kutsal olarak kabul edilmektedir. Bu bölgelerin kontrolünü sağlamak Müslüman devletler için de önemli bir ayrıcalık olmuştur. Kontrolü sağlayan devletler bu bölgelere yardımlar yapmayı da vazife olarak kabul ederek bölge halkının ve hacıların huzur ve güvenliğini sağlamaya çalışmışlardır. Kutsal yerlere yapılan yardımlar Abbasilerle birlikte başlamış, Fatımi, Eyyubi ve Memlükler tarafından devam ettirilmiştir. Yavuz Sultan Selim zamanında gerçekleşen Mısır seferleri ile Kudüs, Mekke ve Medine Osmanlı Devleti hâkimiyetine girmiş, böylece kutsal yerlere yapılan yardım geleneği Osmanlı Devleti tarafından devralınarak son padişaha kadar kesintisiz olarak devam etmiştir. Osmanlı padişahları bu kutsal bölgelere fazlaca önem vererek sahip çıkma gayretinde olmuşlardır. Kendilerini bu bölgelerin efendisi olarak değil hizmetkârı olarak görmüşlerdir. Bu amaç ile Mekke, Medine ve Kudüs gibi bölgelerin ihtiyaçlarını karşılamak için “surre” olarak bilinen para ve hediyeler göndermişlerdir. Bu yardımlar büyük alaylarla gönderilmiş bu törenlere büyük bir önem verilmiştir. Kutsal yerlere yapılan bu yardımlar “surre defterleri”nde kayıt altına alınmıştır. Bu çalışmada genel olarak Osmanlı Devleti’nde surre geleneği ve bu bağlamda Hicri 1326 yılında gönderilen 4452 numaralı surre defteri değerlendirilmiştir. Bu çalışma Ümit Yazıcı tarafından yapılan “4452 Numaralı Sure-i Hümâyûn Defterinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H. 1326, M. 1908/1909)” başlıklı Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü’nde yapılan yüksek lisans tezinden üretilmiştir.