Osmanlı Hapishanelerinde Çiçek ve Frengi Hastalıklarına Karşı Alınan Önlemler

الملخص

Osmanlı Devleti XIX. yüzyıl sonlarında modern hapishaneler inşa etmeye başlamıştır. Eski kale hapishaneleri yerine Avrupa örnek alınarak modern planlı hapishaneler inşa edilmesine rağmen hapishanelerdeki sağlık koşullarının istenilen seviyeye ulaşmadığı arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır. Yeni modern hapishaneler de kısa sürede mahkûmlarla dolduğundan yaşanan izdiham nedeniyle hapishanelerde kolera, frengi ve çiçek gibi salgın hastalıklar görülmüştür.

            Osmanlı Devleti bir yandan hapishaneleri modernleştirirken bir yandan da hapishanelerin sağlık koşullarını iyileştirmeye çalışmış, bu bağlamda hapishane hastaneleri kurulurken kadınlar için ayrı hapishaneler de inşa edilmiştir. Hapishane hastaneleri mahkûmların tedavisi için önemli bir yere sahip olmuş, hastane olmayan yerlerde belediye ve gureba hastanelerinde de mahkûmlar tedavi edilmiştir.

            Çiçek hastalığından tarihsel süreçte binlerce insan öldüğü gibi birçok medeniyet de bu hastalıktan dolayı ortadan kalkmıştır. Osmanlılar Lale Devri’nden itibaren çiçek aşısı uygulamışlar, hatta İngiltere’ye de çiçek aşısının Osmanlı üzerinden geçtiği bilinmektedir. Osmanlı hapishanelerinde XIX. yüzyıl sonlarında görülen salgın hastalıklardan biri de çiçektir. Bazı dönemlerde halk arasında da yayılan çiçek salgınlarından hapishanelerdeki mahkûmlar da etkilenmiştir. Mahkûmlar arasında çiçek ortaya çıkınca hapishaneler kordon altına alınmış, hapishanelere doktorlar görevlendirilmiş, mahkûmlar çiçek hastalığına karşı aşılanmıştır. Ayrıca hapishanelerde bu süreçte artan masraflar için devlet ödenek tahsis etmiştir.

            Cinsel ilişki ve kan yoluyla bulaşan frengi, insanlık tarihinde özellikle coğrafi keşiflerden sonra Avrupa’da yaygınlaşmış, Osmanlı coğrafyasına Rusya ile yaşanan savaşlardan sonra sirayet etmiştir. Osmanlı Devleti frengi hastaları için özel frengi hastaneleri açarken, frenginin yayılmasını önlemek için gerekli sıhhi tedbirleri de almıştır. Bu bağlamda hapishanelerde de frengili hastalar tecrit edilmiş, frengiye karşı aşılama yapılmıştır. Özellikle fuhuş yapan kadınlar devlet tarafından yakından takip edilmiş, kadın mahkumlar yoluyla veya hapishanede görevli bulunan kişilerin bu hastalığı yaymaması için gerekli kordon, tecrit, düzenli sağlık kontrolü gibi tedbirler alınmıştır. Bu çalışmada Osmanlı’nın son dönemlerinde hapishanelerde ortaya çıkan çiçek ve frengi hastalıklarına karşı alınan tedbirler arşiv belgeleri çerçevesinde değerlendirilmiştir.