Bâbürlü İmparatorluğu’nda Veraset Buhranı: Sultan Evrengzîb Âlemgîr’in Kardeşleri ile Taht Mücadelesi

Öz

Bu çalışma, XVII. yüzyıl ortalarında Bâbürlü İmparatorluğu’nda patlak veren veraset buhranını, Sultan Evrengzîb Âlemgîr’in askerî dehası, siyasî manevraları ve ideolojik meşruiyet inşası çerçevesinde analiz etmektedir. İmparator Şah Cihan’ın hastalığıyla başlayan bu fetret devri; şehzadeler Dârâ Şükûh, Şah Şücâ, Murad Bahş ve Evrengzîb arasındaki fiziksel bir çatışmanın ötesinde, imparatorluğun tarihsel seyrini değiştiren yapısal bir kırılma noktası olarak ele alınmaktadır.

Makalede, tarih metodolojisinin temel unsurlarından olan kaynak tenkidi ve karşılaştırmalı metin analizi yöntemleri uygulanmıştır. Evrengzîb’in Sâmûgarh Muharebesi’nin1 ardından gerçekleştirdiği “yıldırım harekâtı” ile rakiplerini saf dışı bırakma süreci, dönemin vakanüvisleri ve yabancı seyyahların gözlemleriyle temellendirilmektedir. Çalışmanın özgün tarafını, Evrengzîb’in Dârâ Şükûh’u yargılama biçimi oluşturmaktadır. Evrengzîb’in, Dârâ Şükûh hakkında bizzat hüküm vermek yerine süreci ulemâya havale ederek onu “mülhid” sıfatıyla mahkûm ettirmesi; sıradan bir iktidar kavgasının ötesinde, derin bir zihniyet dönüşümünü simgelemektedir. Bu stratejik tercih, Ekber Şah döneminden itibaren süregelen “eklektik ve senkretik” yönetim anlayışının kesin bir reddi niteliğini taşırken, muhafazakâr ve şer’î esaslara dayalı yeni bir devlet modelinin iktidara taşındığını tescil etmektedir.

Çalışma ayrıca, Evrengzîb’in zaferden sonra uyguladığı “istimalet siyaseti”2 stratejisine dikkat çekmektedir. Mağlup kardeşlerinin ordularını ve bürokratlarını (mansabdârlar) tasfiye etmek yerine kendi sistemine eklemlemesi, Şehzade Murad’ın borçlarını ödemesi gibi hamleler, onun hanedan onurunu koruma hassasiyeti ile pragmatik iktidar anlayışının bir birleşimi olarak sunulmaktadır. Netice itibarıyla makale; nitel tarihsel analiz yöntemiyle, Evrengzîb’in hem askerî kudreti hem de ulemâ ve ordu üzerindeki otoritesini kullanarak Bâbürlü tahtında nasıl mutlak bir hâkimiyet kurduğunu, bu süreçte babası Şah Cihan, kardeşleri ve kendi oğlu dâhil her türlü engeli nasıl bertaraf ettiğini bilimsel bir perspektifle ortaya koymaktadır.